Η ιδέα της Μετενσάρκωσης στο Δυτικό πολιτισμό

Η ιδέα της μετενσάρκωσης (ή μετεμψύχωσης / παλιγγενεσίας) συχνά ταυτίζεται με τις ανατολικές παραδόσεις (Ινδουισμός, Βουδισμός), όμως στην πραγματικότητα διατρέχει βαθιά και τον Δυτικό πολιτισμό.

Από τα ορφικά μυστήρια και τους προσωκρατικούς, μέχρι τις αλληγορίες της Καινής Διαθήκης, τα Γνωστικά απόκρυφα κείμενα, την ιουδαϊκή Καμπάλα και τον Δρουϊδισμό, υπάρχουν σαφείς αναφορές, υπόνοιες και ολοκληρωμένα συστήματα που δίδασκαν την αναγέννηση της ψυχής.

Προσωπικά, είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι αυτή είναι η μια και μόνη αλήθεια και η μόνη εξήγηση που έχει κάποιο πραγματικό νόημα και κάποια λογική. Συμπαντική λογική, όχι ανθρώπινη. Επίσης, είμαι βέβαιος ότι η ιδέα της Μετενσάρκωσης ήταν ένα από τα μυστικά που διδάσκονταν στα αρχαία Μυστήρια και μάλιστα, ένα από εκείνα τα μυστικά που επέσυραν την ποινή του θανάτου για τον μυημένο που θα τα αποκάλυπτε. Πάμε να δούμε λοιπόν!

 

Αρχαία Ελληνική Θρησκεία & Φιλοσοφία

Στην αρχαία Ελλάδα, η μετεμψύχωση δεν ήταν απλώς μια «υπόνοια», αλλά κεντρικός πυλώνας μυστικιστικών λατρειών και φιλοσοφικών σχολών.

Ορφικό Χρυσό Έλασμα (Lamella Orphica, 4ος αι. π.Χ.). Πηγή: Heritage Images

Ορφισμός & Διονυσιακά Μυστήρια: Οι Ορφικοί δίδασκαν ότι η ψυχή είναι θεϊκής καταγωγής, αλλά παραμένει εγκλωβισμένη στο σώμα (το οποίο θεωρούσαν «σήμα», δηλαδή τάφο) και παγιδευμένη στον «κύκλο της γενέσεως» (τον τροχό των εναλλασσόμενων ενσαρκώσεων). Τα περίφημα Χρυσά Ορφικά Ελάσματα που θάβονταν με τους μύστες περιείχαν οδηγίες για το πώς η ψυχή θα απέφευγε το νερό της Λήθης στον Άδη, ώστε να σπάσει τον κύκλο και να επιστρέψει στους θεούς.

Πυθαγόρειοι: Ο Πυθαγόρας θεωρείται ο κύριος εισηγητής της μετεμψύχωσης στον φιλοσοφικό λόγο. Ο ποιητής Ξενοφάνης διασώζει τη γνωστή ιστορία όπου ο Πυθαγόρας σταμάτησε κάποιον που χτυπούσε ένα σκυλί, λέγοντας: «Σταμάτα, μην τον χτυπάς! Αναγνώρισα τη φωνή ενός πεθαμένου φίλου μου».

Εμπεδοκλής: Στους Καθαρμούς του, ο Εμπεδοκλής περιγράφει την προσωπική του πορεία μέσα από διαφορετικές μορφές:

«Ήδη γαρ ποτ’ εγώ γενόμην κούρός τε κόρη τε θάμνος τ’ οιωνός τε και εξ αλός έμπυρος ιχθύς» 
(Γιατί κάποτε ήδη υπήρξα αγόρι και κορίτσι, θάμνος, πουλί και αστραφτερό ψάρι της θάλασσας).

 

Πλάτων: Η μετενσάρκωση θεμελιώνεται συστηματικά σε διαλόγους όπως ο Φαίδων, ο Φαίδρος και η Πολιτεία. Στον περίφημο Μύθο του Ηρός (Πολιτεία, Βιβλίο Ι'), ο Πλάτων περιγράφει πώς οι ψυχές μετά τον θάνατο επιλέγουν τον επόμενο βίο τους ανάλογα με τη σοφία ή την άγνοια που απέκτησαν στην προηγούμενη ζωή τους.

Χριστιανισμός & Πρωτοχριστιανικές Απόκρυφες Πηγές

Στη συμβατική χριστιανική θεολογία η μετενσάρκωση απορρίπτεται υπέρ της μίας επίγειας ζωής και της ανάστασης των νεκρών. Ωστόσο, στην Καινή Διαθήκη και στα πρωτοχριστιανικά κείμενα υπάρχουν χωρία που ερμηνεύονται ως ενδείξεις προϋπάρχουσας ψυχής ή επιστροφής.

Υπόνοιες στην Καινή Διαθήκη

Ιωάννης ο Βαπτιστής ως Ηλίας: Στο Κατά Ματθαίον (11:14 και 17:10-13), ο Ιησούς αναφέρει για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή: «Και αν θέλετε να το δεχτείτε, αυτός είναι ο Ηλίας που επρόκειτο να έρθει».

Ο εκ γενετής τυφλός (Ιωάννης 9:2): Οι μαθητές ρωτούν τον Ιησού: «Ραββί, ποιος αμάρτησε, αυτός ή οι γονείς του, ώστε να γεννηθεί τυφλός;». Η ερώτηση προϋποθέτει ότι ο άνθρωπος αυτός θα μπορούσε να είχε αμαρτήσει πριν γεννηθεί, κάτι που υποδηλώνει είτε προΰπαρξη της ψυχής είτε προηγούμενη ζωή.

Ωριγένης & Πρωτοχριστιανική Θεολογία

Ο Ωριγένης (185–253 μ.Χ.), ένας από τους σπουδαιότερους Πατέρες της Αλεξανδρινής Σχολής, δίδαξε την Προΰπαρξη των Ψυχών. Αν και δεν δίδαξε τη λαϊκή μετεμψύχωση (επιστροφή σε ζώα), υποστήριξε ότι οι ψυχές δημιουργήθηκαν όλες μαζί στην αρχή, εξέπεσαν λόγω ελεύθερης βούλησης και περνούν από διαδοχικούς κόσμους και σώματα ως παιδευτικούς κύκλους μέχρι την τελική Αποκατάσταση των Πάντων. Η διδασκαλία αυτή καταδικάστηκε επίσημα στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο (553 μ.Χ.).

Γνωστικισμός & Απόκρυφα Ευαγγέλια

Στον Γνωστικισμό (2ος-4ος αι. μ.Χ.), η μετενσάρκωση αποτελεί βασικό μηχανισμό του υλικού κόσμου:

Πίστις Σοφία (Pistis Sophia): Το κοπτικό αυτό γνωστικό κείμενο αναφέρει ρητά ότι οι ψυχές που αποτυγχάνουν να εξαγνιστούν επιστρέφουν στη γη μέσω του «Άρχοντα της Ειμαρμένης», εγκλωβιζόμενες σε νέα σώματα.

Μυστικό Ευαγγέλιο του Ιωάννη (Nag Hammadi): Περιγράφει ότι οι ψυχές που παρασύρονται από το «απατηλό πνεύμα» ρίχνονται ξανά σε δεσμά (σώματα) μέχρι να αποκτήσουν τη «Γνώση» που ελευθερώνει.

Μεσαιωνικές Αιρέσεις (Καθαροί)

Οι Καθαροί της Νότιας Γαλλίας (12ος–13ος αι.) διατηρούσαν μια δυϊστική χριστιανική θεολογία, πιστεύοντας ότι οι ανθρώπινες ψυχές είναι έκπτωτοι άγγελοι που μετενσαρκώνονται διαδοχικά σε ανθρώπινα σώματα μέχρι να λάβουν το «Consolamentum» (το πνευματικό τους βάπτισμα).

 

Ιουδαϊσμός & Καμπάλα (Gilgul Neshamot)

Αν και ο παραδοσιακός Ιουδαϊσμός δεν δίνει καμία έμφαση στη μετενσάρκωση, ο ιουδαϊκός μυστικισμός (Καμπάλα) διαθέτει μια πλήρως ανεπτυγμένη διδασκαλία γνωστή ως Gilgul Neshamot (Γκιλγκούλ - «ανακύκληση των ψυχών»).

Το Βιβλίο Zohar & ο Ισαάκ Λούρια (Ari): Διδάσκουν ότι η ψύχη επιστρέφει στη γη για να ολοκληρώσει τις θεϊκές εντολές (Mitzvot) που δεν πρόλαβε σε προηγούμενη ζωή ή για να αποκαταστήσει πνευματικά σφάλματα (Tikkun - διόρθωση).

Στο καμπαλιστικό έργο Sefer ha-Gilgulim (Το Βιβλίο των Μεταγγίσεων), περιγράφονται λεπτομερώς οι αλυσίδες των μετενσαρκώσεων βιβλικών προσώπων.

Κέλτες & Δρουϊδισμός

Οι αρχαίοι Δρουΐδες (σημείωση: προτιμώ να χρησιμοποιώ τη λέξη όπως προφέρονταν εκεί, druids, αντί του εξελληνισμένου Δρυίδες) της Γαλατίας και της Βρετανίας διατηρούσαν ισχυρή πίστη στη μεταθανάτια πορεία της ψυχής.

Ο Ιούλιος Καίσαρας στο έργο του De Bello Gallico (Σημειώσεις περί του Γαλατικού Πολέμου, VI.14) σημειώνει:

«Η κύρια διδασκαλία των Δρουϊδών είναι ότι η ψυχή δεν πεθαίνει, αλλά περνά μετά τον θάνατο από το ένα σώμα στο άλλο... Θεωρούν ότι αυτό είναι το ισχυρότερο κίνητρο για την ανδρεία, καθώς αφαιρεί τον φόβο του θανάτου».

 

Ερμητισμός & Απόκρυφος Δυτικός Εσωτερισμός

Corpus Hermeticum: Στα αλεξανδρινά ερμητικά κείμενα (1ος-3ος αι. μ.Χ.), η ψυχή περιγράφεται να ανεβαίνει ή να κατεβαίνει τις σφαίρες των πλανητών. Όταν μια ψυχή παραμένει προσκολλημένη στην ύλη, αναγκάζεται να ξαναπέσει στις γήινες μορφές.

Ροδοσταυρισμός, Θεοσοφία & Τεκτονικός Εσωτερισμός: Από τον 19ο αιώνα και μετά, η Δυτική Αποκρυφολογία (Έλενα Μπλαβάτσκυ, Ρούντολφ Στάινερ) ενσωμάτωσε τη μετενσάρκωση ως τον θεμέλιο λίθο της εξέλιξης της συνείδησης, συνδέοντάς την άμεσα με τον πνευματικό νόμο της αιτίας και του αποτελέσματος (Κάρμα).

~*~*~*~*~*~*~*~

Από όλα τα παραπάνω, θα επιχειρήσω τώρα να αναλύσω τον μύθο του Ηρός από την Πολιτεία του Πλάτωνα, όχι για κάποιο λόγο “ανωτερότητας”, μα απλά επειδή είναι πιο κοντά σε εμάς τους Έλληνες. Έχει όμως και μια σημαντική ιδιαιτερότητα που (από όσο έχω ψάξει), δεν τη συναντάμε πουθενά αλλού!

Καλλιτεχνική αναπαράσταση του Μύθου του Ηρός. Πηγή: Discourses on Minerva – WordPress.com

Ο Μύθος του Ηρός κλείνει το 10ο βιβλίο της Πολιτείας του Πλάτωνα και αποτελεί ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα της δυτικής γραμματείας για τη μεταθανάτια ζωή και τη μετεμψύχωση.

Ο Ήρ ήταν ένας γενναίος στρατιώτης από την Παμφυλία που έπεσε στη μάχη. Όταν μάζεψαν τους νεκρούς, το σώμα του παρέμεινε αναλλοίωτο και, τη δωδέκατη ημέρα, ενώ βρισκόταν ήδη πάνω στην εξέδρα της νεκρικής πυράς, αναστήθηκε. Επέστρεψε για να μεταφέρει στους ανθρώπους όσα είδε στον άλλον κόσμο: ένα κοσμολογικό δικαστήριο όπου οι ψυχές, μετά από μια περίοδο κάθαρσης ή τιμωρίας, καλούνται να επιλέξουν την επόμενη ενσάρκωση τους.

Ο Μηχανισμός της Επιλογής

Το πιο ριζοσπαστικό στοιχείο του μύθου είναι ότι η επόμενη ζωή δεν επιβάλλεται από τους θεούς ως τιμωρία ή ανταμοιβή, αλλά επιλέγεται ελεύθερα από την ίδια την ψυχή. Η διαδικασία ακολουθεί μια αυστηρή τελετουργική σειρά:

Η προσέλευση στις Μοίρες: Το πεδίο της κρίσης.

Οι ψυχές, αφού ολοκληρώσουν το ταξίδι των χιλίων ετών (είτε στον ουρανό για τις δίκαιες, είτε στα έγκατα της γης για τις άδικες), συγκεντρώνονται σε ένα λιβάδι. Από εκεί οδηγούνται μπροστά στη Λάχεση, την κόρη της Ανάγκης, που κρατά στα γόνατά της τους κλήρους και τα υποδείγματα των ζωών.

Η κλήρωση της σειράς (Ο Κλήρος): Η σχετική τυχαιότητα.

Ένας προφήτης (ιεροφάντης) παίρνει τους κλήρους και τους ρίχνει ανάμεσα στις ψυχές. Κάθε ψυχή μαζεύει τον κλήρο που έπεσε κοντά της. Ο αριθμός του κλήρου καθορίζει αποκλειστικά και μόνο τη σειρά προτεραιότητας με την οποία η ψυχή θα προσέλθει για να διαλέξει ζωή. Ο πρώτος έχει τις περισσότερες επιλογές, ο τελευταίος τις λιγότερες, όμως, όπως τονίζει ο προφήτης, ακόμη και για τον τελευταίο υπάρχει μια καλή ζωή, αν διαλέξει με σύνεση.

Η έκθεση των «Υποδειγμάτων Ζωής»: Το εύρος των επιλογών.

Ο προφήτης απλώνει στο έδαφος αμέτρητα «υποδείγματα βίων» (βίων παραδείγματα). Υπάρχουν ζωές τυράννων, διάσημων ανδρών και γυναικών, φτωχών, αναπήρων, αλλά και ζωές ζώων. Κάθε υπόδειγμα περιλαμβάνει εξωτερικά χαρακτηριστικά (πλούτο, δόξα, ομορφιά, καταγωγή), αλλά δεν προκαθορίζει την ποιότητα της ψυχής (την αρετή ή την κακία), διότι η ψυχή θα διαμορφωθεί ανάλογα με τις επιλογές που θα κάνει μέσα σε αυτή τη ζωή.

Η πράξη της επιλογής: «Αιτία ελομένου, θεός αναίτιος».

Οι ψυχές περνούν μία-μία και διαλέγουν. Εδώ ακούγεται η περίφημη φράση του προφήτη: «Η ευθύνη ανήκει σε αυτόν που διαλέγει· ο Θεός δεν έχει ευθύνη». Η επιλογή είναι απόλυτα ελεύθερη, αλλά οι συνέπειές της είναι δεσμευτικές και αναπόφευκτες.

Η σφράγιση του Πεπρωμένου: Η μη αναστρέψιμη απόφαση.

Μόλις μια ψυχή επιλέξει, πηγαίνει στην Κλωθώ, η οποία με την περιστροφή του αδραχτιού της επικυρώνει τη ζωή που επιλέχθηκε. Μετά, η ψυχή οδηγείται στην Άτροπο, που γνέθει τις κλωστές κάνοντάς τις αμετάβλητες, και τέλος περνά κάτω από τον θρόνο της Ανάγκης.

Ο ποταμός της Λήθης (Αμέλης): Η λήθη πριν την ενσάρκωση.

Οι ψυχές βαδίζουν μέσα σε φοβερή ζέστη προς την πεδιάδα του Λήθαργου και στρατοπεδεύουν κοντά στον ποταμό Αμέλη (τον ποταμό της αμέλειας/ξεγνοιασιάς). Όλες οι ψυχές υποχρεούνται να πιουν μια συγκεκριμένη ποσότητα νερού. Όσες δεν συγκρατούνται από τη φρόνηση πίνουν παραπάνω και ξεχνούν τα πάντα από το παρελθόν και τον κόσμο των ιδεών. Τα μεσάνυχτα, ένας σεισμός τις σκορπά σαν πεφταστέρια προς κάθε κατεύθυνση, μέσα σε νέα σώματα, για να γεννηθούν ξανά.

Το Φιλοσοφικό Παράδοξο

Το κεντρικό μάθημα του Πλάτωνα είναι ότι η μεταθανάτια επιλογή απαιτεί φιλοσοφική διάκριση. Η έλλειψη σοφίας οδηγεί σε τραγικά λάθη, καθώς οι ψυχές συχνά θαμπώνονται από τη δύναμη ή τον πλούτο, χωρίς να βλέπουν τις κρυμμένες δυστυχίες.

Ο Πλάτωνας περιγράφει μερικές χαρακτηριστικές επιλογές γνωστών προσωπικοτήτων, οι οποίες αντικατοπτρίζουν τα βιώματα των προηγούμενων ενσαρκώσεων τους. Ο Μύθος του Ηρός, επομένως, δεν είναι μια απλή θρησκευτική αλληγορία, αλλά μια ηθική προειδοποίηση: η μελέτη της φιλοσοφίας στην επίγεια ζωή είναι ο μόνος τρόπος για να εκπαιδευτεί ο «οφθαλμός της ψυχής», ώστε να αναγνωρίζει το πραγματικό αγαθό και να κάνει τη σωστή επιλογή όταν βρεθεί μπροστά στο Συμπαντικό Αδράχτι της Ανάγκης.*

* Το Αδράχτι της Ανάγκης (Ηλακάτη της Ανάγκης) είναι ένα από τα πιο ευφυή και γοητευτικά νοητικά μοντέλα της αρχαιότητας. Ο Πλάτωνας, μέσω του οράματος του Ηρός, δεν παρουσιάζει απλώς έναν μύθο, αλλά κατασκευάζει μια μηχανική και μαθηματική αλληγορία του σύμπαντος.

Στην ουσία, μετατρέπει ολόκληρο το κοσμολογικό σύστημα της εποχής του σε ένα γνώριμο, καθημερινό αντικείμενο της αρχαίας οικιακής ζωής: ένα αδράχτι για το γνέσιμο του μαλλιού.

Το αδράχτι αποτελείται από ένα κεντρικό στέλεχος (άξονα) και ένα αγκίστρι φτιαγμένα από αδάμαντα (ένα άφθαρτο, πανίσχυρο υλικό που συμβολίζει τη σταθερότητα των φυσικών νόμων). Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι είναι ο σφόνδυλος (το στρογγυλό βάρος στη βάση του αδραχτιού που βοηθά στην περιστροφή).

Ο σφόνδυλος αυτός είναι κοίλος. Μέσα του είναι τοποθετημένοι άλλοι επτά μικρότεροι σφόνδυλοι, φωλιασμένοι ο ένας μέσα στον άλλο σαν μια σειρά από κούπες (όπως είναι οι ρωσικές μπάμπουσκες). Συνολικά έχουμε οκτώ ομόκεντρους σφονδύλους (κυκλικούς δακτυλίους), οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τις ουράνιες σφαίρες της γεωκεντρικής αστρονομίας.

Εδώ, θα περιοριστούμε στην Κοσμολογική και Φιλοσοφική σημασία του:

Η Μουσική των Σφαιρών (Πυθαγόρεια Αρμονία)

Στο επάνω χείλος κάθε σφονδύλου στέκεται μια Σειρήνα, η οποία περιστρέφεται μαζί του και εκπέμπει έναν συνεχή, μονοτονικό ήχο (μια μοναδική νότα). Οι οκτώ Σειρήνες μαζί συνθέτουν μια τέλεια μουσική κλίμακα, μια ενιαία κοσμική συμφωνία.

Αυτή είναι η περίφημη Μουσική των Σφαιρών, μια καθαρά πυθαγόρεια ιδέα που υποστηρίζει ότι το σύμπαν είναι δομημένο πάνω σε μαθηματικές και μουσικές αναλογίες. Η αληθινή γεωμετρία της φύσης είναι ταυτόχρονα και απόλυτη ομορφιά (ακουστική αρμονία).

Συμπαντική Ανάγκη εναντίον Ελεύθερης Βούλησης

Το γεγονός ότι το αδράχτι περιστρέφεται «στα γόνατα της Ανάγκης» σημαίνει ότι οι φυσικοί νόμοι, οι κινήσεις των άστρων, ο χρόνος και ο θάνατος είναι αδιαπραγμάτευτοι. Το σύμπαν λειτουργεί σαν ένα καλοκουρδισμένο ρολόι.

Ωστόσο, μέσα σε αυτή την απόλυτη κοσμική αναγκαιότητα, η ψυχή διατηρεί το δικαίωμα της επιλογής για το πώς θα ζήσει. Ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί το Αδράχτι για να δείξει ότι η μοίρα μας δεν είναι ένα αυθαίρετο καπρίτσιο των θεών, αλλά το αποτέλεσμα μιας κοσμικής τάξης, μέσα στην οποία καλούμαστε να πλοηγηθούμε με όπλο τη σοφία.